استحکام خانواده با فرا رفتن از نظریه مبادله

در فصل دوم نظریه مبادله بررسی گردید. در این نظریه روابط اجتماعی، به ویژه روابط نزدیک را، همانند مبادلات تجاری برحسب مفاهیم سود و زیان و هزینه و پاداش و مانند آن تبیین می‌کند. در مبادله، هریک از دو طرف در پی کسب سود بیشتر با هزینه کمتر است؛ در روابط شخصی مانند روابط خانوادگی نیز این می‌تواند هریک از این نظریه‌‌ها برقرار باشد.

یکی از نتایج طبیعی مفهوم انسان اقتصادی این است که انسان به عنوان موجود اقتصادی، در هر برهه از اعمال خود به محاسبه سود و زیان خود اقدام می‌کند. بنابراین گذشت، ایثار و تفویض ثروت بدون انتظار دریافت ثروت بیشتر، از جانب انسان‌های درچرخه مبادله، قابل تصور نیست.

اما برخلاف صاحب نظران اقتصاد کلاسیک که مفهوم انسان اقتصادی را محور اندیشه خود قرار داده‌اند هرگز چنین نیست که تمامی‌رفتار‌های انسانی در حوزه اقتصاد و محاسبه سود و زیان خلاصه شود، انسان‌ها می‌توانند به بالاترین و تاریخی‌ترین رفتار حماسی بدون هیچ در خواست یا انتظار مادی دست زنند.

هرچند نظام تبادل در حیات اجتماعی جای دارد لیکن همواره از هر دو سو (دادن وستدن) عینی نیست. این زمینه اجتماعی در مواردی بسیار خاستگاه انسان‌هایی است که در برابر داده‌های خود، جز خشنودی مقام ملکوتی هدف دیگری ندارند اینجاست که برحسب درجات، سخن از دیگر خواهی[۱]، انسان گرایی[۲] و درنهایت، ایثار[۳] می‌رود.

به نظر می‌رسد تقویت ارزش‌های دینی و اسلامی‌موثرترین وسیله‌ای است که می‌تواند از راه تاثیرگذاری بر تعریف‌ها و مصداق‌های سود و زیان و پاداش و هزینه، به ثبات و استحکام خانواده کمک کند. انسان‌هایی که اهداف والایی همچون قرب الی الله را برگزیده اند و در این مسیر ارزش‌های اسلامی‌را درونی کرده‌اند، در فرایند مبادله منابع، پیش از آن‌که بر پاداش‌های بیرونی مانند حمایت عاطفی، ارضای جنسی، ثروت و جذابیت فیزیکی که از طرف مقابل دریافت می‌شود، تکیه داشته باشند، بر مبنای پاداش‌های درونی و اخروی به محاسبه سود و زیان پرداخته و برای ادامه یا فسخ رابطه زناشویی تصمیم گیری می‌کنند. به این ترتیب، بسیاری از معادله‌ها و نتیجه‌گیری‌هایی که می‌توانند موجب اختلال خانواده شوند، تغییر یافته، احتمال ثبات و استحکام خانواده به طور چشمگیری افزایش می‌یابد.

۴-۱۶٫ جمع بندی سوال دوم

در مطالب بالا به سوال دوم یعنی «ابعاد کارکردی خانواده در آموزه‌های قرآنی چگونه ترسیم گردیده است؟» و به عبارتی دیگر چرایی خانواده اسلامی ‌پاسخ داده شد. اینکه خانواده اسلامی‌ چه کارکرد‌هایی را داراست و در ذیل نگاه سیستمی ‌برون داد‌های سیستم خانواده اسلامی‌کدامند؟ طبق تئوری سیستمی، کار کرد‌های خانواده در واقع اهداف معینی هستند که سیستم قصد دستیابی به آن‌ها را دارد. آرامش، مودت ورحمت، رشد وتکامل فردی، مراقبت وحمایت، تامین وتثبیت جایگاه اجتماعی، زمینه سازی تربیت در دو بخش جامعه‌پذیری و تربیت اجتماعی، کارکرد‌هایی است که محقق با جستجو در آموزه‌های دینی آیات به‌عنوان مهم‌ترین کار کرد‌های خانواده اسلامی‌استخراج نموده است.

کارکرد‌های فوق در واقع غایات منتسب به خانواده اسلامی‌هستند. خانواده در نگرشی کلان، خود به‌عنوان یکی از خرده سیستم‌های نظام آفرینش لحاظ می‌شود. در مبانی هستی‌شناسی دینی، آفرینش جهان هستی غایتمند ودارای هدف می‌باشد. بدین ترتیب خرده نظام‌های مطلوب اسلام در حوزه‌های خانواده، اقتصاد، سیاست وسایر آن ضمن آن‌که هر یک اهداف خاص خود را دنبال می‌کنند، در راستای تحقق بخشیدن به هدف غایی نظام بزرگ آفرینش که همان هدف غایی حیات طیبه است مقرر گردیده‌اند.

۴-۱۷٫ دلالت‌های تربیتی

در این قسمت به بررسی پرسش سوم پرداخته می‌شود که «دلالت‌های تربیتی خانواده مبتنی بر آموزه‌های قرآن کدامند؟» و «چه دلالت‌های تربیتی می‌توان از مباحث پیشینی ساختار و کارکرد استخراج نمود؟» برای این منظور، دلالت‌های تربیتی برگرفته شده از ابعاد ساختاری و عملکردی خانواده مبتنی بر آموزه‌های قرآن در امر تربیت بررسی می‌گردد.

منظور از دلالت، پیآمد‌های عملی مباحث نظری است. منظور از دلالت‌های تربیتی، اصول حاکم بر بنیان خانواده است که مبتنی بر نتایج مباحث ساختار و کارکرد خانواده، استخراج می‌گردد.

اینگونه پیآمد‌ها را شاید بتوان ذیل مباحث گوناگونی بیان نمود؛ لیکن آن‌چه در اینجا به عنوان دلالت‌های تربیتی مد نظر محقق می‌باشد، دو مورد اساسی است. نخست، برخی از مهم‌ترین اصول حاکم در تیپ خانواده اسلامی‌و ویژگی‌هایی که از آن اصول برگرفته شده است. دوم، اصول مربوط به فرزند‌پروری و روش‌های که از آن اصول بدست می‌آید.

علت توجه به این دو دسته از اصول از این رو است که اهم دستاورد‌های ساختاری و کار کردی در روابط اعضای خانواده به عنوان رابطه همسران، و والدین و فرزندان نمود می‌یابد. در بحث دلالت‌ها این تحقیق بدنبال آن است که خانواده‌ای که بر مبنای ساختار اسلامی‌بنا نهاده شده و افراد آن از صفات لازم برخوردار می‌باشند واهداف خانواده اسلامی‌را دنبال می‌نمایند، چه اصولی در روابط آن‌ها به‌عنوان تجلی صفات و کارکرد نمایان است؛ به بیان دیگر صفات مورد نظر و کارکرد‌های ارائه شده چه نتایجی را برای خانواده بدنبال خواهد داشت؟ بهترین زمینه بروز نتایج، هم اصولی است که در تیپ خانواده رعایت می‌شود و هم در ادامه نوع فرزند‌پروری که به‌عنوان ثمره خانواده انتخاب می شود.

لذا این پرسش‌ها مطرح می‌گردد:خانواده‌ای که با ساختار اسلامی‌معماری و بنا نهاده شده است و برای وصول به کارکرد‌های اسلامی‌تلاش می‌نماید یا به آن‌ها دست یافته است چه ویژگی‌هایی خواهد داشت؟ این خانواده در مورد پرورش فرزند یافرزندان به‌عنوان دستاورد عملی و آشکار خانواده در راستای ساختار وکارکرد بیان شده، از میان سبک‌های فرزند پروری، کدام نوع را بر خواهد گزید؟

۴-۱۸٫ تیپ خانواده اسلامی

با توجه به فصل دوم، تیپ‌های خانواده در سه گروه متلاشی، متزلزل ومتعادل قرار گرفت.

در نگاه نخست می‌توان خانواده متعادل را هم راستا وهمسو با خانواده اسلامی‌دانست. ویژگی‌های برشمرده برای خانواده متعادل، در متون دینی به وضوح یافت می‌شود و اجمالا در تایید خانواده متعادل می‌توان شاخصه‌های ذیل را مشاهده نمود.

هر فرد در موقعیت واقعی خویش قرار گرفته است و از جانب دیگران مورد تایید وبرتر از آن مورد تکریم واقع می‌گردد. چنان که پیامبر (ص) فرمودند: هر کس همسرش را تکریم نماید خدای عزوجل را تکریم نموده است. (مجلسی، ج۱۰۳، ۱۴۰۳).

دیدگاه تكمیلی، حمایتی و اصلاحی به دیگری (دیگران) وجود دارد هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَ انْتُمْ لِباسٌ لَهُن (بقره، ۱۸۷).

اغماض به موقع، اذا ما غَضِبُوا هُمْ یغْفِرُونَ (شوری، ۳۷)، تذكر به جا (تحریم، ۶)، همچنین عواطف، امتیازات، مسوولیت‌ها وایفای نقش‌های متعادل الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى‏ بَعْضٍ وَ بِما انْفَقُوا مِنْ امْوالِهِم (نساء، ۳۴)، مدیریت متکی بر مشورت و هماهنگی افراد با یکدیگر وَا َمْرُهُمْ شُورى‏ بَینَهُمْ (شوری، ۳۸) از مولفه‌های این خانواده می‌باشد.

حفظ حریم و امنیت که از مشخصات خانواده متعادل است در مبحث مرز‌های خانواده اسلامی‌ بیان گردید. چیزی بر دلبستگی به خانواده ترجیح داده نمی‌شود. هم چنان که رسول اکرم فرمودند: نشستن مرد در کنار همسرش، نزد خدای متعال از اعتکاف در مسجد من محبوب تر است. (حرالعاملی، ج۱۴، ۱۴۱۴)

انتقاد‌ها به شیوه‌ای غیر مستقیم، موردی، فردی و منصفانه انجام می‌گیرد. افراط و تفریط و بزرگ نمایی و بهانه جویی وجود نداشته به همین جهت آسیب‌های روانی در آن کمتر دیده می‌شود. (مریم، ۴۲-۴۵)

تبادل عاطفی هم به شیوه قلبی صورت می‌گیرد. پیامبر فرمودند؛ هرگاه ایمان بنده‌ای زیاد شود، محبت او نسبت به همسرش زیاد می‌گردد. (نوری، ج۱۴، ۱۴۰۸) وهم به شیوه کلامی‌وعملی. وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ (نساء، ۱۹)

خانواده پس از حصول تعادل، به تکامل و بالندگی می‌رسد و آن زمانی است که حداکثر قابلیت‌ها و توانایی‌های وجودی اعضای آن کشف شود و مورد پرورش و توسعه و گسترش قرار گیرد. خانواده اسلامی‌با توجه به اصول برگرفته شده از مباحث ساختاری و کارکردی و ویژگی‌‌های آن، در جایگاهی والاتر و برتر از سه نوع دیگر قرار می‌گیرد و لذا می‌توان نام خانواده متعالی[۴] را برای آن در نظر گرفت.

[۱] altruism

[۲] humanism

[۳] abnegation

[۴] transcendental family

متن کامل در سایت زیر :

پایان نامه دکترا بررسی فلسفه خانواده با تاکید برابعادساختاری وکارکردی ودلالت‌های تربیتی آن مبتنی برآموزه‌های قرآن