خرید فایل پایان نامه : بررسی نقش صمیمیت میان زوجین

نگاهی به اصل معروف در سیره نبوی

اصل معروف از مهمترین اصول حاکم برخانواده می باشد که علاوه بر آیات قرآن در روایات نیز مورد توجه قرار گرفته است.

رسول خدا(ص) می فرماید «معروف و اهلش نخستین وارد بر بهشت و نخستین وارد بر من کنار حوض کوثر هستند». (حرعاملی، ۱۴۰۴) (انصاریان، ۱۳۷۹)

امام صادق(ع) نیز فرمودند: «برای بهشت دری است بنام معروف، از آن در جزء اهل معروف وارد نمی شوند و اهل معروف در دنیا، اهل معروف در آخرت هستند.» (حرعاملی، ۱۴۰۴)

رسول خدا(ص) هم چنین فرموده است «هر معروفی صدقه است».

کاربرد این اصل در سیره نبوی در سراسر زندگی پربرکت پیامبر خاتم(ص) عملاً در رفتار ایشان با همسر ایشان ترسیم شده است. حضرت در آخرین لحظات حیات خود وصایایی را خطاب به مردان جامعه می فرمایند:

«زنها را از خدا غافل مباشید و خدا را فراموش نکنید و درباره زنان نیکی کنید و حقوق آنها را ادا نموده و ظلم روا مدارید، اینان در خانه شما به سر می برند در کفالت شما هستند و با میثاق و پیمان الهی آنها را به همسری برگزیدید. اینک آن پیمان را از یاد مبرید».

نیز رسول خدا(ص) می فرماید: «کسی که زن می گیرد، باید او را احترام کند» (عسگری، ۱۳۸۳).

در سیره نبوی شاهد آن هستیم که پیامبر اسلام(ص) همسران خود را بسیار احترام و تکریم می کردند بخصوص برای حضرت خدیجه(س) احترام خاصی قائل بودند، چنانکه پس از مرگ آن بانوی بزرگوار نیز حرمت ایشان را نگه می­داشتند و پیوسته از ایشان به نیکویی یاد می کردند و با خویشان و دوستان حضرت خدیجه رفتار بسیار احترام آمیزی داشتند.

در سیره نبوی شاهد موارد دیگری هم هستیم که رسول خدا(ص) در برخورد با همسرانشان رعایت نموده و به دیگران هم توصیه می نمودند. ایشان می فرمایند «بهترین و کامل ترین شما از نظر ایمان کسی است که علاوه بر اخلاق نیکو، با خانواده اش مهربان باشد. (علامه مجلسی، ۱۴۰۳)

امام صادق (ع) می فرماید: «محبت ورزیدن به همسران از جمله اوصاف پیامبران است.» (حرعاملی، ۱۴۰۴)، (نوری طبرسی، ۱۴۱۱)

حسن معاشرت به معروف مبتنی بر اصل مودت و رحمت است. مودت و رحمت زمانی حاصل می شود که زوجین عامل سکینه قلب و ایجاد امنیت روانی یکدیگر باشند. لذا زوجین باید برای یکدیگر حقوقی را با دیده فضل ترسیم نمایند و زیاده از حق به طرف مقابل خود اعطا کنند که این رمز بقای خانواده خواهد بود.

 

۳-۴- جايگاه حسن معاشرت در روابط زناشويى در قرآن کريم

واژه معروف ۳۸ بار در قرآن آمده که ۱۹ مورد آن به موضوع معاشرت مردان با زنان در محيط خانواده پرداخته و معروف را ضابطه و قانون کلى در معاشرت و روابط خانوادگى قرار داده است.

از نگاه قرآن هر نوع رفتارى که در چارچوب معروف جاى گيرد ، بايسته و ستوده و هر رفتارى که از اين دايره بيرون باشد، ناپسند و نکوهيده است . قرآن مجيد درباره رابطه زناشويي تعبيراتي جالب دارد. از جمله در آيه ۲۱ سوره روم، هدف از از دواج را، کسب سکينه و آرامش زوجين از يکديگر دانسته و تصديق مي کند که ميان شما، رحمت و مودت قرار داديم، تا بدين وسيله زمينه ايجاد . آرامش را به مخاطبين بازشناساند.

در آيه ياد شده، خانواده، بر مبناي اصل «مودت و رحمت» ، حفظ آرامش و سکون، تفاهم و ايجاد زمينه رشد و بالندگي و ارتقاي مطلوب و تقويت و تکميل هر يک از زن و شوهر توسط ديگري شکل گرفته است . لذا هر گونه عملي که موجب القاي تشويق و نگراني، نابساماني، اندوه، کينه و نفرت در خانواده باشد، از ديدگاه آفريدگار هستي، مذموم و مطرود شمرده شده است.

زن و مردي که به اختيار و اراده خويش با هم پيمان زناشويي مي بندند، با تشکيل خانواده در جهت کسب سکينه و آرامش، اقدام مي کنند. اما تشکيل خانواده به تنهايي کافي نيست؛ بلکه هر يک از افراد خانواده جديد در جهت حفظ اهداف خانواده و به منظور نيل به آرمان هاي مذکور، وظايف و مسؤوليت هايي را بر عهده دارند . کسب آرامش و همدلي، تربيت فرزندان صالح و بقاي خانواده «نوع خاصي» از رفتار زوجين با يکديگر را طلب مي کند که در اصطلاح به آن «حسن» گفته مي شود. (عظیم زاده، ۱۳۸۷).

رسول گرامي اسلام (ص) در اين خصوص فرموده است : «کامل ترين مؤمنان ازحيث ايمان، خوش خلق ترين آنهاست. و شايسته ترين شما، آنهايي است که با زنهاي خويش خوش رفتارند»[۱]. (پاینده، ۱۳۶۴).

آن حضرت در مورد خوش رفتاري زنان در منزل نيز فرموده اند :«جهاد زن خوب شوهرداري کردن است[۲].» (وسایل الشیعه، ابواب جهاد)

حسن معاشرت مفهوم قرآني است که از آيه ۱۹ سوره نساء و از عبارت «عاشروهن بالمعروف» گرفته شده است، يعني با همسرانتان با اخلاق نيکو معاشرت کنيد.

مفسران قرآن تعابير مختلفي را براي مفهوم آيه بيان کرده اند. اما همه تفاسير در جهت بيان مصاديق معروف، با عرف جامعه نقطه مشترک دارند از جمله صاحب مجمع البيان مي فرمايد: در مورد آيه شريفه چنين آمده است : «با آنان درآميزد و حقوق ايشان، اعم از انصاف در قسمت، نفقه و خوبي سخن و رفتار مورد حکم شارع، ادا شود.» و نيز گفته اند «معروف» اين است که مرد همسرش را نزند، سخن بد به او نگويد و با او گشاده رو باشد. (طبرسی، ۱۴۱۵). در الميزان مي فرمايد: «معروف» به کاري گويند که در جامعه مجهول نباشد و وقتي با امر معاشرت ضميمه شود، به اين معناست که با زنان به طوري معاشرت کنيد که مرسوم و عرف است (طباطبایی، ۱۳۹۴).

 

۳-۵- معیارهای مؤثر در حسن معاشرت زوجین از منظر قرآن

۳-۵-۱-  خدا محوری

در زندگی مشترک مطلوب قرآنی، معیار رفتارها، خواسته ها، برخوردها، نگاه ها و قضاوت ها … رضای خداوند است. درک حضور خداوند در زندگی بسیار پررنگ است به گونه ای که نه زن اجازه ی زن سالاری به خود می دهد و نه مرد اجازه ی مرد سالاری، بلکه آن چه حاکم بر زندگی آنان است رضایت الهی است. در زندگی ای که چنین معیاری اصل قرار گیرد اختلاف نظرها، سلایق، رفتارها در موقعیت های سخت و دشوار همه به سمت رضای الهی هدایت می شود نه به سمت خواسته های نفسانی که حاکی از خودخواهی و خودبینی است. «… وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ …[۳]» زنهار از هوس پیروی مکن که تو را از راه خدا دور کند» (طبرسی، ۱۳۷۲)

این آیه ناظر و حاکم بر زندگی کسی است که منبع بخشش، رأفت، کرامت و عشق است که جز به عدالت و رأفت رضایت نمی دهد. در زندگی همسران اُسوه ی قرآنی حفظ این حریم به قدری اهمیت دارد که حتی وقتی تمایل به عفو و گذشت در بین این همسران است، باز مراقب هستند که با در نظر گرفتن حریم الهی باشد و هیچ چیز تحت لوای عشق، محبت و گذشت به این حریم آسیبی نرساند. به همین دلیل در داستان حضرت ایوب (ع) می بینیم زمانی که ایشان مریض هستند، به سبب خطای همسرشان سوگند یاد می کنند که اگر حالشان خوب شود، صد ضربه تازیانه به او بزنند، اما وقتی حالشان خوب می شود تصمیم می گیرند به پاس فداکاری ها و خدمات همسرشان او را ببخشند و به خاطر سوگندی که نام خدا در میان بود تأمل می کنند (طبرسی، ۱۳۷۲). با توجه به آخر آیه که می فرماید: «نعم العبد» و با توجه به سیاق آیه و «ولا تتّبع الهوی فیضلّک عن سبیل الله» می توان فهمید که حضرت به عنوان شخصی که در بلاها و آزمایشات سخت به عنوان صابری که هرگز به هوای نفس توجه نکرده اند در داستان مطرح هستند و آن چنان مثبت اندیش اند که همه ی این بلاها را از جانب خدا رحمت الهی می دانند، بنابراین می توان گفت به یقین خشم حضرت ایوب (ع) باید خشمی باشد در جهت خشم خدا نه در جهت هوای نفس تا کسب رضایت الهی حاصل شود و حفظ این حریم به جا آورده شده باشد. از طرفی اگر مسئله ی هوای نفس مطرح بود اصلاً سوگند ایشان نیازبه جامه ی عمل پوشاندن نداشت، ولی از آن جا که سوگند ایشان آگاهانه و در مسیر حفظ حریم الهی بود باید اجرا می شد، لذا خداوند فرمان می دهد «وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِب بِّهِ وَلَا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ [۴]» «یک بسته ترکه به دست بگیر و [همسرت را] با آن بزن و سوگند مشکن»، «درست است که زدن با یک دسته گندم با چوب های خوشه ی خرما مصداق واقعی سوگند او نبوده، ولی برای حفظ احترام نام خدا و عدم اشاعه قانون شکنی حضرت این کار را انجام داد»(مکارم شیرازی، ۱۳۷۴).

البته خداوند خطای این همسر را بیان نمی کند تا هم تأدب و هم نامبرده را احترام کرده باشد و هم این که شنوندگان را به حریم خصوصی این همسران وارد نکرده باشد و به علت رعایت احساسات این دو همسر (تمایل حضرت ایوب (ع) به بخشش و انتظار همسر ایوب به خاطر فداکاری در سخت ترین سال های زندگی مشترک) در اجرای حکم سوگند تخفیف می دهد و در پایان هر دو را از الطافش بهره مند می سازد: «وَوَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُم مَّعَهُمْ رَحْمَةً مِّنَّا وَذِكْرَى لِأُوْلِي الْأَلْبَابِ[۵]» «و [مجدداً] کسانش را و نظایر آن ها را همراه آن ها به او بخشیدیم…».

 

۳-۵-۲-  دست یافتن به تقوا

تقوا که همان پرهیزگاری و اطاعت از خداست عاملی مهم در رشد شخصیت انسان است. طی مدارج تقوا در مسیر کمال همه ی استعدادها و ارزش ها از جمله عشق، عدالت، عفو، محبت، خدمت، تعهد و مسئولیت پذیری و … را به طور هماهنگ رشد می دهد. به همین جهت خداوند در آیاتش انسان ها را به داشتن صفاتی که او را به تقوا نزدیک می کند تشویق می کند: «اعْدِلُواْ هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُواْ اللّهَ إِنَّ اللّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ [۶]». خداوند توصیه می کند که هوای نفس شما را به انحراف می کشد با عدالت می توانید مانع از انتقام و از بین رفتن حق شوید. بنابراین عدالت عاملی است که می تواند شما را به تقوا و پرهیزگاری نزدیک کند (طباطبایی، ۱۴۱۷) و در جای دیگر می فرماید: « وَأَن تَعْفُواْ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى…[۷]» و اگر ببخشید آن به تقوا نزدیک تر است». گرچه تقوا در سیاق این آیه مطلق است، ولی با توجه به موضوعات مطرح در آیه و آیات مجاور قدر مسلم آن تقوای خانوادگی است و در امور خانوادگی صریح و در غیر آن ظاهر است، پس انسان ها باید در امور مربوط به خانواده، تشکیل آن و برقراری رابطه ی زن و شوهر، مدیریت خانواده، مراقبت از فرزندان و پرورش آن ها و … تقوا را پاس دارند(جوادی آملی، ۱۳۸۵). در این آیه خداوند مردم را به احسان و فضل نسبت به یکدیگر تشویق می کند تا افراد به آسانی از حقوق خود صرف نظر کنند و به همدیگر تخفیف دهند و سخت گیری نکنند(طباطبایی، ۱۴۱۷). به این ترتیب، در آیات مختلف خصلت ها و ارزش های انسانی را درجه ای برای کسب تقوا می داند پس متقی کسی است که به این خصلت ها آراسته شده و اهل تقوا رابطه اش با دیگران بر اساس رضایت الهی است، زیرا در رابطه اش با دیگران هوای نفس او حاکم نیست. بنابراین تقوا محور همه ی امور است و سایر ملکات نفسانی از جهت نزدیکی به تقوا تشویق می شوند(جواد آملی، ۱۳۸۵). وجود این معیار در زندگی همسران به قدری ضروری است که امام حسن به کسی که درباری ازدواج دخترش با او مشورت می کند می فرماید : « او را به کسی بده که اهل تقوا باشد که اگر او را هم دوست نداشته باشد به او ظلم نمی کند»(طبرسی، ۱۴۱۲).  پس تقوا بهبود دهنده ی قطعی روابط است زیرا جایی برای ظهور ظلم باقی نمی گذارد .حضرت علی در این باره می فرمایند: التقوی مفتاح الصلاح » ؛  « تقوا کلید درستی و صلاح است». به وسیله ی همین درستی و صلاح می توان سعادتمند و خوشبخت شد. (تمیمی آمدی، ۱۳۷۷).

[۱] . اکمل المومنین ایمانا، احسنهم خلقا و خیارکم لنساء

[۲]  جهاد المرأ حسن التبعل

[۳]  سوره ص، آیه ۲۶

[۴]  سوره ص، آیه ۴۴

[۵]  . سوره ص، آیه ۴۳

[۶]  . سوره مائده، آیه ۸

[۷]  . سوره بقره، آیه ۲۳۷

دانلود از لینک زیر :