فسخ نکاح در حقوق مدنی ایران و مذاهب خمسه

عیوب مختص مرد

ازنظرفقها امامیه،عيوب مردكه موجب حق فسخ  براي زن ميشود به ترتيب  ذيل مي باشد:

«  وهِي َ في الّرجُل خمسَةٌ : الجُنونُ والخِصاءُ والْجبُّ والعننُ والجُذامُ علي قوٍل.

عيبهاي  مرد كه مجوز  فسخ نكاح ازسوي زن است، پنج امر است :

ديوانگي، آلت  بريدگي ، عنن وبيماريي  كه قوه شهوت را كاهش مي دهد ومانع انتشار  ذكر است وبنا به قولي  ، جذام. »[۱]

هم چنين  درموردشرايط عيوب آمده است :

و شَرْطُ الحبِّ اَنْ لايبقي قَدرُ الحشفةِ وشرطُ العُنِّه ان يعجَرَ عن القُبل والدُّبرُ منهاْد ومَن غيرِها بَعدَ اِنظارهِ سَنة وشرط الجذام تحّققُهُ :

بريدگي آلت درصورتي عيب محسوب مي شود  كه، به اندازه حشفه باقي نمانده باشد وعنن در صورتي  عيب به شمار مي آيد كه پس از آن که زن  شكايت خود رانزدحاكم شرع برده وحاكم  يك سال به مردمهلت  داده ، آن مرد از وطي  كردن آن زن در جلو یا پشت عاجز باشد (یعنی در طول سال ناتوان باشد اما در برخی از فصول قادر  دربروطي باشد ، عيب محسوب نمي شود  ومجوزفسخ  نكاح از سوي  زن نيست ) وجذام  درصورتي عيب به شمار مي رود كه تحقق يافته باشد ) . [۲]

هم چنين درمورد زمان ايجاد  عيب آورده اند كه :

« ولوْ تجدّدت هذه بعدَ العقدِ لافسخَ وقيلَ: لَوْبانَ خُنثي  فلها  الفسخُ و يُضَعّفُ باّنهُ انْ كانَ مُشكلاً فالنكاحُ باطلٌ وإن كان محَكوماً بذكوريتّهِ فَلا وْجهَ لُلفسخِ لانّهُ  كزيادةِ عضوٍ في الّرجُل.

اگراين عيوب به استثناي  ديوانگي  بعد  ازعقد  نكاح حاصل گردد، زن  نمي تواند عقدرا فسخ  كندوبنابر قولي ، اگر معلوم شودكه شوهر ،خنثي بوه است، از زن  مي تواند  عقدنكاح  را فسخ كند . اما اين قول ضعيف است زيرا اگر شوهر  از نوع خنثاي  مشكل باشد، عقدنكاح از اصل  باطل است ونيازي به فسخ ندارد و اگر خنثاي مشكل نبوده  وحكم به  ذكوريت  او شده باشد. فسخ نكاح  وجهي ندارد ، زيرا جزء زايد به منزله ي  زيادت  عضوي  درمرد است ، وصرف زيادت يك عضو مصحح فسخ نكاح نمي باشد » . [۳]

طبق نظر فقها « تعيين  مدت براي كسي كه مبتلا  به عنن است ، توسط حاكم  شرع انجام  مي شود و در صورت  نبودن بينه ، قول كسي كه منكرعيب است، مقدم مي شود  هم چنين درجايي كه عيب ثابت و فسخ واقع شود در صورتي كه فسخ پيش ازنزديكي باشد، مهري براي زن نخواهد بود مگردرمورد عنن  كه نيمي از مهر ثابت مي شود  واگر فسخ پس ازنزديكي  واقع شود مهرالسمي ثابت ميشود  وشوهر براي  باز پس گرفتن مبلغي كه پرداخته  به كسي كه تدليس  كرده مراجعه  مي كند.»[۴]

چهار مذهب مشهور اهل سنت نیز،چیزی غیر از حکم قانون مدنی و فتوای امامیه‌ نگفته و عیوب مرد را در چند عیب خاص محدود کرده‌اند.حنفی‌ها که حق فسخ را تنها به زن داده‌اند گفته‌اند که هر گاه در مرد عیوب جنسی باشد زن حق فسخ نکاح را دارد.

این عیوب جنسی نزد آنها، همان عیوب مطرح‌شده نزد امامیه و قانون مدنی‌ است.از میان فقهای حنفیه،محمدبن‌حسن شیبانی صاحب ابوحنیفه نگاه دیگری به‌ قضیه دارد،که از جهتی با قول ابو حنیفه و ابویوسف،مفتی‌به و معمول در مذهب، مخالف است و از جهتی موافق.مخالفت او به این دلیل است که عیوب مرد را که به‌ زن حق فسخ می‌دهد به عیوب جنسی محدود نمی‌داند،بلکه معتقد است هر عیب مرد که زن به سبب آن متضرر شود و امکان زندگی با او جز در حالت ضرورت،وجود نداشته باشد به زن امکان فسخ نکاح را می‌دهد.موافقت او از این رو است که مانند ابو حنیفه و ابویوسف حق فسخ نکاح را از مرد به سبب عیوب موجود در زن سلب‌ کرده است[۵] .هر چند که فقهای مالکیه علاوه بر جنون،جذام و برص،عذیطه(خروج غائط هنگام جماع)را نیز از عیوب مشترک‌ بر شمرده‌اند،چنانکه بعضی از حنابله بدبو
بودن دهان را از جمله عیوب مشترکبه شمار آورده‌اند [۶].

بعد از بیان مقدمات فوق قصد داریم که در گفتارهای مختلف هر کدام را جداگانه و به شکل مبسوط  مورد بحث و بررسی قرار دهیم. به قضیه می‌نگرد،اما از ناحیه دیگر،قضیه را بسیار محدود و حق فسخ را به طور کلی،از مرد سلب کرده است.سه مذهب دیگر از مذاهب اهل سنت نیز در عیوب ویژه‌ مرد با آنچه حنفیه و امامیه گفته بودند،متفق هستند.

[۱] – مکی عاملی ، شمس الدین محمد بن ،« اللمعة الدمشقیة » ، پیشین ،جلد ۱،ص ۸۱

[۲] – همان

[۳] – همان صص ۸۱و۸۲

[۴] – همان صص ۸۲و۸۳

[۵] – کاسانی،علاءالدین ابوبکر،بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع،بی‌نا،بیروت،بی‌تا؛ج۲ص۴۸۲

[۶] – دسوقی،محمدعرفه،حاشیه الدسوقی علی الشرح الکبیر،دار احیاء الکتاب العربیه، بیروت،بی‌تا؛ج۲،ص۴۳۸

متن کامل :

فسخ نکاح در حقوق مدنی ایران و مذاهب خمسه