مدیریت : اصلاحات صنعت برق[۱]

مدیریت : اصلاحات صنعت برق[۱]

  • قیمت­های ثابت : قیمت­ها بیشترً براساس نیازها و هزینه­ های شرکت­های برق تنظیم می­شن، به­گونه­ای که این شرکت­ها می­تونن هزینه­ های خود رو یا به­صورت فوری و یا در آینده­ای نزدیک پوشش بدن. این روش دلیل می­شه که خطر مالی شرکت­ها به کمترین حد ممکن ممکن کم بشه.
  • اطلاعات کامل و دقیق : در کشورهایی که شرایط انحصاری بر صنعت برق اون­ها حکمفرماست هیچ دلیلی واسه نبود ارائه­ اطلاعات دقیق و درست وجود نداره. از این رو به­دلیل اندازه کم نبود­اطمینان بازار و هم دسترسی به اطلاعات دقیق، روند برنامه ­ریزی واسه ظرفیت­های جدید، ارتقای اون­ها و چیزای دیگه ای به جز اینا به­راحتی با بهره گرفتن از مدل­های استاندارد تحقیق در عملیات انجام می­گیرد.
  • قابل پیش ­بینی بودن درخواست : در شرایط انحصاری، تقاضایی که باید پیش ­بینی شه، یه درخواست تجمعیه؛ به این معنا که این درخواست، درخواست کل یه ناحیه یا کشوره.
  • مقررات­مشارکتی(تعاونی)[۴]: بین قانون­گذار و شرکت، یه جور محیط­ کاری­ مشارکتی (تعاونی) هست و در بیشتر موارد، اهداف هر دو مشابهه.

اما از شروع دهه۱۹۹۰، صنعت برق در سراسر دنیا تحولات بنیادینی رو تجربه کرد. ساختار سنتی این صنعت که دور انحصار و مالکیت دولتی ساخته شده­بود، کم کم کهنه و بی اعتبار گشته و زمینه واسه رقابت بخش­های جورواجور با همدیگه جفت و جور­گردید(آروسنا[۵]، ۲۰۰۸ : ۳۹). به­این­ترتیب، کشورای جور واجور هریک قدم­هایی رو هم جهت با اصلاح صنعت برق خود برداشتند.

مجموعه کارایی که به خاطر بهتر شدن وضعیت صنعت برق و ارائه­ بهتر و مناسب­تر خدمات به مصرف­ کنندگان صورت­می­گیرد روند اصلاحات صنعت برق نامیده­می­شه. هدف اصلی از انجام برنامه ­های اصلاحاتی همونجوری که در اسناد بانک جهانی هم به بعضی از اونا اشاره شده، موارد زیره :

  • پایداری اقتصادی و حفظ دووم داخلی و خارجی اون؛
  • اقتصاد

  • حرکت اقتصاد به سمت یه الگوی پیشرفت­ی پایدار؛
  • بهبود شرایط اجتماعی و کاهش فقر(پینئو[۶]، ۲۰۰۲ : ۱۰۰۳)؛
  • ایجاد فضای رقابتی به خاطر کاهش هزینه­ها و افزایش کارایی؛
  • مشتری­مداری و افزایش قدرت انتخاب مشتری؛
  • منطقی­کردن اهداف و انتقال خطر سرمایه ­گذاری از مصرف ­کننده به تولیدکننده؛
  • جذب سرمایه­های داخلی و خارجی به صنعت برق؛
  • شفاف­کردن هزینه­ها و مشخص­شدن هزینه­واقعی­انرژی(عبادی و دودابی­نژاد،۱۳۹۰: ۱۳۴).

جهت دست­یابی به اهداف نامبرده، سیاست­هایی هم پیشنهاد­شده­است که بعضی­ از اون­ها عبارتند­ از :

  • افزایش نفوذ بخش­خصوصی از راه کاهش مشارکت دولت در اقتصاد و قانون­زدایی بازار؛
  • افزایش بهره­وری از راه کاهش هزینه­ های تولیدی و بهبود کارایی؛
  • ارتقای بهره­وری خارجی به­وسیله بهبود ­ساختار ­اجتماعی ­و­ اقتصادی(پینئو، ۲۰۰۲ : ۱۰۰۳).
  • اقتصادی

چیزی که باید همیشه مورد توجه قرارگیرد اینه که قبل از انجام هر­گونه اصلاحات، دو شرط اساسی باید محقق شه. اول اینکهً، ضرورت انجام اصلاحات، قطعی شده و مورد باور تصمیم­گیران قرار گیرد. دوم اینکهً، اصلاحات باید از نظر سیاسی، ممکن و دست­یافتنی باشه. انجام اصلاحات در قسمتی از موارد لازمه تغییر قوانین و چه­بسا تغییر قانون اساسیه و اینجور تغییراتی ممکنه به­آسونی امکان­پذیر و دست­یافتنی نباشه(منظور، ۱۳۸۲: ۳۱۰). ً موضوع دارای­اهمیت دیگه اینه که اصلاحات برق در بیشتر کشورای در­حال­پیشرفت از پایهً متفاوت با این­گونه اصلاحات در کشورای پیشرفت­یافته می­باشه و این فرق­ها بیشتر از وجود انگیزه­های جورواجور، شرایط حاکم و بافت سازمانی خاص­ی هر کشوری نشئت­می­گیرد. هدف اصلی اصلاحات در کشورای پیشرفت­یافته، بهبود کارایی اقتصادی بخش برق، تشویق تبادلات میان منطقه­ای یا میان مرزی، انتقال خطر سرمایه ­گذاری به بخش خصوصی و دادن حق انتخاب به مشتریه(اِردوگدو[۷]، ۲۰۱۱ : ۱۰۸۰ الف) در­حالی­که انگیزه­ی اصلی اصلاحات در کشورای در­حال­پیشرفت کارکرد ضعیف اپراتورهای دولتی بخش برق در روبرو شدن با هزینه­ های بالا، نبود دسترسی کافی به خدمات برق و عرضه­ی نامطمئن، ناتوانی بخش برق در پوشش هزینه­ های نگهداری در مقابل افزایش درخواست برق به وجود اومده توسط پیشرفت­ی اقتصادی، نیاز به حذف یارانه­ها، کیفیت پایین خدمات، نیاز به اتخاذ سیاست­های مناسب در جهت جذب سرمایه ­گذاری خارجی در بخش برق، تشویق به اصلاحات به وسیله سازمان­های بین ­المللی مالی و آژانس­هایی مثل بانک جهانی و … است(همون منبع، ۱۰۸۱). ً تجارب به­دست­اومده نشون می­دهد که اصلاحات صنعت برق به­سادگی می ­تونه با شکست مواجه­ شه. دلایل این ممکنه سوءاستفاده از قدرت بازار به وسیله تعداد معدودی از فروشندگان غالب، نبود عکس العمل مشتریان به قیمت­ها، کمبود ظرفیت به دلیل افزایش اندازه درخواست نسبت به عرضه و هم نبود وجود وسیله ها و راهکارهایی به خاطر مدیریت خطر قیمت­ها باشه(تیشلر و همکاران[۸]، ۲۰۰۶: ۲۴۴۳ و وو و همکاران، ۲۰۰۳ : ۱۱۰۴).

۲-۲-۲٫مؤلفه­ های اصلی اصلاحات صنعت برق

بیکن و بیسانت­جونز[۹](۲۰۰۱ : ۴) فکر می کنند که«در خیلی از کشورای درحال­پیشرفت به­خاص در آسیا، منطقه­ی خاورمیانه و آفریقا اصلاحات صنعت برق با اصلاحات ساختاری شروع می­شه و هدف از این اصلاحات، کمینه­کردن هزینه­ های هماهنگی بین عملیات و پیشرفت­ی سیستم­های برق از دید مالیه». اما اون­ها اقرار­می­دارن که یه برنامه­ی اصلاحاتی کامل، ً شامل مراحل زیره :

  1. اتخاذ و تأیید سیاست­های برق به وسیله دولت که این رهنمودهای زیادی واسه پیشبرد برنامه اصلاحات و هم تعهد لازم واسه پایداری در این برنامه رو جفت و جور­می­آورد؛
  2. ایجاد یه چارچوب تنظیمی شفاف واسه صنعت برق؛
  3. تفکیک ساختار کامل پخش برق و ایجاد بازاری که در اون، برق به­راحتی و به­صورت آزاد قابل­مبادله باشه؛
  4. واگذاری مالکیت­های دولتی، دست کم در قسمت­های کلی­ای از بخش­های تولید و پخش برق(صفحه ۴).

وو و همکاران(۲۰۰۳ : ۱۱۰۵) هم عناصر مهم اصلاحات صنعت برق رو به­صورت­زیر برمی­شمرند:

  • جداسازی چهار بخش اصلی صنعت برق : تولید، انتقال، پخش منطقه­ای و خدمات خرده­فروشی؛
  • قانون­زدایی این ارکان به­نحوی­که بازارهای رقابتی مثل تولید کلی­فروشی و خدمات خرده­فروشی قابل­شکل­ گیری باشن؛
  • خدمات انتقال و پخش باید به­صورت تنظیمی بوده و تحت یه جور دسترسی باز[۱۰] اجبار­آور، در اختیار مصرف­ کنندگان قرارگیرد؛
  • ایجاد بازارهای مالی و فیزیکی جهت رد و بدل کردن برق؛
  • ایجاد یه اپراتور جداگونه سامانه[۱۱] به­گونه­ای که بتونه سیستم انتقال رو اداره کنه(به معنی دیسپاچینگ تولید و نگهداری و تعمیرات). این سیستم می ­تونه یکی از ارکان تأمین انتقال باشه و یا به شکل نهادی جداگونه فعالیت کنه.

به­صورت نظام­مند و ساده­تر می­توان عناصر اصلی ذکر­شده در بالا رو به سه دسته تقسیم کرد و اینجور عنوان­کرد که«اصلاحات در مالکیت»،«اصلاحات در قانون»و«اصلاحات در ساختار» سه بستر مهم اصلاحات صنایع برق هستن که ارکان اصلی این روند رو تشکیل­میدن(منظور و عسکری آزاد، ۱۳۸۷ : ۳۹). شکل۲-۱به خوبی این موضوع رو به­ تصویر می­کشد :

شکل۲-۱٫ ارکان و مؤلفه های اصلی اصلاحات صنعت برق(برگرفته از منظور و عسکری آزاد، ۱۳۸۷)

قانون گذاری، قانون زدایی، تفکیک اجزا، تجدیدساختار، شرکتی سازی و خصوصی سازی هم قدم ها یا اقدامات اصلی اصلاحات صنایع برق به­شمار می­آیند و در زیر ارکان اصلی اصلاحات این صنعت تقسیم بندی می شن.

در اولویت بندی درست واسه پیاده سازی ارکان اصلاحات، بی دودلی اصلاحات در مالکیت، «اولویت» آخر رو تشکیل می دهد و بدون اعمال اصلاحات در قانون و ساختار، اعمال تغییرات در مالکیت، یافته های مورد توجه رو برآورده نخواد­کرد. درباره­ی اولویت اعمال تغییرات در ساختار و قانون هم طبق تحقیقات انجام­گرفته، می توان نتیجه گرفت که هرچند پیاده سازی مؤلفه ها­ی این دو بخش به طور صددرصد قابل اولویت بندی نیس، ولی به طوریقین اعمال اصلاحات در ساختار از نظر وقتی بر اعمال تغییرات در قانون، مقدمه(منظور و عسکری آزاد، ۱۳۸۷ : ۵۳). شکل۲-۲ بیان کننده توالی بهینه­ ارکان اصلاحات صنایع برقه.

شکل۲-۲ . توالی بهینه­ ارکان اصلاحات صنایع برق

با درنظرگرفتن توالی بهینه­ ارکان اصلاحات، در ادامه معنی و ابعاد اصلاحات در ساختار به صورت تفصیلی مورد بحث و بررسی قرار­می­گیرد و اصلاحات در قانون و مالکیت به­اختصار تشریح می­شه.

۲-۲-۲-۱٫ اصلاحات در ساختار

اصلاحات ساختاری در صنعت برق همونجوری که در شکل۲-۱نیز توجه گردید، تشکیل شده از سه مؤلفه­ی اصلیه : تفکیک اجزا، تجدید ساختار، شرکتی سازی.

۲-۲-۲-۱-۱٫تفکیک اجزا

مؤسسه اطلاعات انرژی آمریکا[۱۶](۲۰۱۲ب)، تفکیک اجزا رو اینطور تعریف می­ کنه: «جداسازی زنجیره­ی انحصارات کامل­ی عمودی و تبدیل اون به اجزای تشکیل­دهنده با هدف ضمانت تأمین خدمات پیشنهادی». در این تعریف از اصطلاح اتحاد عمودی استفاده شده­است؛ از این رو لازمه توضیحاتی در این مورد ذکر شه.

پایه اتحاد عمودی در صنعت برق به منافع عمومیغالب بستگی­داره. صنعت برق هم مانند بقیه صنایع مادر، لازمه­ی پیشرفت­ی اقتصادی هر کشوریه و خدمات عمومی که باید به کاراترین صورت ممکن و با صرف کمترین هزینه به مصرف­ کنندگان ارائه­شه از ملزوماته. در خیلی از کشورها این ملزومات در انحصار دولت ملی یا محلیه. رواج انحصارات دولتی به سه دلیل رخ می­دهد : اول، به دلایل فنی که به وجود اومده توسط امتیازات جریان­های متناوب همزمان در شبکه­هاییه که مناطق بزرگی رو تحت پوشش قرار­می­ بدن. دوم، به­دلایل اقتصادی که به وجود اومده توسط اندازه وسیع سیستم­های انتقال و پخش و بعضی از تسهیلات تولیدیه و سوم، به­دلایل مالی چون که دولت تنها تولیدکننده­ی کلی­ی سرمایه­ی کافی با کمترین هزینه به حساب می­رود(چائو و همکاران، ۲۰۰۸: ۲۹). در این شرایط دولت قادر خواهد­بود که در هر ظرفیت مورد احتیاجی در بخش تولید، سرمایه ­گذاری کنه. این انگیزه­ی بقیه سرمایه ­گذاران رو جهت سرمایه ­گذاری در این بخش از­ بین ­می­برد(روکوئس و همکاران، ۲۰۰۸ : ۲۲۱). ضمن اینکه در بازارهای انحصاری تماشاگر نبود برابری قیمت و هزینه­ پایانی هستیم، به این معنا که در سطح تولید انحصاری اون چیزی که مصرف­ کنندگان حاضرن واسه یه واحد از کالا بپردازند بیشتر از هزینه­ پایانی تولید اون واحده که این به معنی تخصیص غیر بهینه­ منابع می­باشه(عبادی و دودابی نژاد،۱۳۹۰: ۱۳۸).

با برگشت به مبحث قبل، می­توان گفت که در کل، به­منظور ایجاد یه بازار برق رقابتی باید نهادهای تشکیل­دهنده صنعت برق از همدیگه جدا از هم شده و هر کدوم در صورت امکان به­طور جداگونه در بخش وظایف خود رقابت داشته­باشن(فرهادخانی و شعبانزاده، ۱۳۸۹: ۵). پینئو(۲۰۰۲ : ۱۰۰۵) عقیده داره که«تنها تفکیک اجزا می ­تونه سطوح کافی رقابت رو ایجاد­کنه که این اعمال فشارهای افزون­تر بر قیمت برق رو شدیدا کاهش می­دهد». شکل۲-۳ اتحاد عمودی و تفکیک اجزای صنعت برق رو نشون می­دهد.

به­طور­کلی تفکیک اجزای صنعت برق به سه صورت ساختاری، وظیفه ای و یا مالی زیر نظر تنظیم­کنندگان و سیاست­گذاران شکل میگیره.

تولید
انتقال
پخش
بازار خرده فروشی
C1
C2
C3
انتقال
پخش
R1

 

R2
R3
بخش برق با ساختار عمودی
بازار برق تفکیک شده
فعالیتهای بازار
فعالیتهای قانونی
فعالیتهای بازار 
}

 

 

 

 

 

شکل۲-۳٫ اتحاد عمودی و تفکیک اجزای صنعت برق(منبع : آژانس بین ­المللی انرژی، ۲۰۱۲ ب)

تفکیک ساختاری یا مالکیتی[۲۰] فرایندیه که طی اون تک­تک مؤلفه­ های شبکه تو یه نهاد قانونی جدا از هم قرارگرفته و تحت مالکیت­های جداگونه تحقق می­پیدا کنن(آژانس بین ­المللی انرژی، ۲۰۱۲پ). این نوع از تفکیک به تضمین رقابت­های مساوی کمک کرده و دامنه­ی انتخاب وسیع­تری رو واسه مصرف­ کنندگان جفت و جور می­آورد(سایت اینترنتی آی­سی­تی­ رگیولیشن تولکیت[۲۱]،۱۷ نوامبر۲۰۱۲).

تفکیک وظیفه ای یا عملیاتی[۲۲] از پایهً به معنی ایجاد یه بخش کاری جدیده که از بقیه عملیات و وظایف کاری تفکیک شده­است(وب[۲۳]، ۲۰۰۸ : ۳). در این نوع از تفکیک، تیم­های عملیاتی جداگونه­ای در شرکت ایجاد­می­شه(آژانس بین ­المللی انرژی، ۱۶نوامبر۲۰۱۲ ب) و هدف از اون«تساوی در دسترسی به ورودی­ ها و خروجی­ها»است(سایت اینترنتی آی­سی­تی رگیولیشن تولکیت،۱۷ نوامبر۲۰۱۲).

و در آخر، تفکیک مالی به معنی جداسازی حساب­های شرکت به­گونه­ایه که هزینه­ها و سودهای مربوط به هر واحد به­صورت جداگونه شناسایی­شده و تخصیص­داده­شه(سایت اینترنتی کلمه­نامه تجارت[۲۴]، ۲۴آوریل۲۰۱۳).

۲-۲-۲-۱-۲٫ تجدید ساختار

در اثر تغییراتی که در روش هدف دار شرکت­های حریف، در تکنولوژی و در محیط رخ می­دهد، سازمان­ها باید ساختار خود رو تغییر­بدن. بعضی وقتا شدت تغییرات محیط خارجی سازمان به­حدی زیاد می­شه که ساختار فعلی سازمان پاسخگوی اندازه تغییرات محیط نبوده و به­ناچار می­بایست در ساختار سازمانی تجدید نظر اساسی صورت­گیرد(اخوان، ۱۳۸۳ : ۷۴).

هریسون و جون(۱۳۸۵ : ۸) فکر می کنند که«تجدید ساختار شامل تأکید دوباره بر عملکردهاییه که یه سازمان به­خوبی انجام می­دهد که با تاکتیک­های زیادی که به سازمان زندگی دوباره می­بخشه و تقویت موقعیت رقابتی اون، ترکیب می­شه».

لطفعلی­پور و همکاران(۱۳۸۹ : ۲) بیان می­دارن که«تجدید ساختار به ­معنی تغییر قوانین قدیمی و تجدید بنای اون به­صورتی می­باشه که نقش دولت کمرنگ شده و بخش خصوصی و بازار به­مرور جانشین دولت شه».

اما همون­طور که قبل از این هم گفته­شد، تا قبل از دهه۸۰ میلادی صنعت برق در غالب کشورها در مالکیت دولت قرار داشت و بحث انحصار طبیعی صنعت برق چیزی طبیعی حساب می­گردید. ولی پس از اون با تغییر ساختار سنتی که وظیفه تولید، انتقال و پخش برق رو در اختیار یه شرکت قرار­می­داد، زمینه واسه تجدید ساختار جفت و جور­گردید(لطفعلی پور و همکاران، ۱۳۸۹ : ۲). حال در مورد تجدیدساختار صنعت برق به تعاریف زیر اکتفا می­کنیم :

تجدیدساختار صنعت برق، روند جایگزینی سیستم­های انحصاری با شرایط رقابتیه که به تک­تک مشتریان اجازه انتخاب عرضه­کنندگان برق خود رو می­دهد و پیکربندی دوباره اتحاد عمودی رو هم شامل می­شه(مؤسسه­ی اطلاعات انرژی آمریکا،۱۶ نوامبر۲۰۱۲ الف).

هم اینکه تجدید ساختار صنعت برق به معنی شکست انحصار عمودی دولت بر صنعت از راه جداسازی زنجیره­ی کامل­ی عمودی و برهم تنیده­ی تأمین برق و تفکیک به شکل بخش­های رقابت­پذیر و رقابت­ناپذیره(عبادی و دودابی نژاد،۱۳۹۰: ۱۳۷).

به­طور­کلی در تجدید ساختار هدف دار صنعت انرژی، آدما به­عنوان«مصرف­ کنندگان»و «شهروندانی»صاحب اختیار در نظر گرفته­می­شن. در این حالت اونا می­تونن به عنوان یه «مصرف ­کننده»خدمات دلخواه خود رو انتخاب کنن و به عنوان یه«شهروند»حق دموکراتیک خود رو در تأثیرگذاری بر فرایندها به­کاربرند(آندرسون، ۲۰۰۱ : ۶۰۹).

روند تولید برق واسه مصرف­ کنندگان، عموماً شامل چهار بخش اصلیه : تولید، انتقال، پخش و بازار خرده­فروشی(بردبوری و هوکس، ۲۰۰۵ : ۲۱۸) که با تجدید ساختار، بنگاه­های عمومی با ساختار عمودی که در اون تولیدکنندگان تموم مراحل تولید، انتقال و پخش برق رو انجام می­ بدن، از جنبه حقوقی یا کارکردی از همدیگه تفکیک می­شن(راتول و گومز، ۱۳۸۸ : ۴-۳). در این روند، ایجاد یه بازار رقابتی برق(کلی­فروشی) از اولین بخش­هاییه که مورد توجه برنامه­ریزان و سیاست­گذاران ساختار جدید قرار می­گیرد. بخش دیگری که به دنبال بخش­تولید، امکان ایجاد رقابت در اون وجود ­داره بخش­ فروش(خرده­فروشی) می­باشه (سیاهکلی،حسن، ۱۳۸۱: ۲). اینطوری، با تجدیدساختار رقابت در بخش کلی­فروشی و خرده­فروشی برق وارد شده و بازارهای کلی­فروشی به­شکلی سازماندهی می­شن که چندین شرکت تولید برق واسه فروش برق در حوضچه متمرکز[۲۷] برق و یا از راه قرارداده های دو جانبه با خریداران به رقابت پردازند. هم اینکه رقابت خرده­فروشی، که مشتریان می­تونن از بین فروشندگان جور واجور دست به انتخاب بزنن یا مستقیماً از بازار کلی­فروشی برق رو بخرند، به اجرا درمی­آید. در این حالت، انتقال و پخش، هنوزم انحصار طبیعی تلقی می­شن که نیازمند تنظیم هستن تا از دسترسی آزاد و بدون بی عدالتی تموم شرکت­کنندگان بازار به شبکه انتقال اطمینان انجام بشه(راتول و گومز، ۱۳۸۸ : ۴-۳). شکل۲-۴ بیان کننده این تغییرات ساختاری در صنعت برقه.

شکل۲-۴٫  الف) ساختار متمرکز عمودی                    ب) ساختار تفکیک­شده

[۱] – Electricity Industry Reform

[۲] – Regulated

[۳] -Dyner & Larsen

[۴] -Co-operative Regulation

[۵] – Arocena

[۶] – Pineau

[۷] – Erdogdu

[۸] – Tishler, Newman, Spekterman, & Woo

[۹] – Bacon & Besant-Jones

[۱۰]  -Open Access

[۱۱] – Independent System Operator(ISO)

[۱۲] – Ownership Reform

[۱۳] – Regulatory Reform

[۱۴] – Structural Reform

[۱۵] – Un-bunding

[۱۶] – Energy Information Administration(EIA)

[۱۷] – Public Interest

[۱۸] – Chao, Oren & Wilson

[۱۹] – Roques, Newbery & Nuttall

[۲۰] – Ownership Unbundling

[۲۱] – ICT Regulation Toolkit

[۲۲] – Functional Separation

[۲۳] – Webb

[۲۴] – Business Dictionary

[۲۵] – Anderson

[۲۶] – Bradbury & Hooks

[۲۷] – Centralized Pool

Previous post:
Next post: